To Cogito ergo sum συλλογάται λέφτερα και στο ηλεκτρονικό περιοδικό Ατέχνως.
Πνευματικά δικαιώματα δεν υπάρχουν. Οι ιδέες πρέπει να κυκλοφορούν ελεύθερα. Άρα, η αντιγραφή επιτρέπεται.

Η γλώσσα κόκκαλα τσακίζει

(...) ας ιδιωτικοποιηθούν τα πάντα, ας ιδιωτικοποιηθεί η θάλασσα κι ο ουρανός, ας ιδιωτικοποιηθεί το νερό κι ο αέρας, ας ιδιωτικοποιηθεί η δικαιοσύνη και ο νόμος, ας ιδιωτικοποιηθεί το σύννεφο που περνάει, ας ιδιωτικοποιηθεί το όνειρο, ειδικά αν γίνεται μέρα και με τα μάτια ανοιχτά. Και τελικά, για να ολοκληρωθούν οι ιδιωτικοποιήσεις, ας ιδιωτικοποιηθούν και τα κράτη, παραδίδοντας για κάποιο χρονικό διάστημα την εκμετάλλευσή τους σε ιδιωτικές εταιρείες, που θα λειτουργούν σε καθεστώς διεθνούς ανταγωνισμού. Εκεί βρίσκεται η σωτηρία τού κόσμου...

Και τώρα, ας ιδιωτικοποιηθεί επίσης και η πουτάνα που τους γέννησε όλους.


[Ζοζέ Σαραμάγκου, "Τετράδια του Λαντσαρότε - Ημερολόγιο ΙΙΙ, 1993-1995" - Μετάφραση από τα πορτογαλικά: Cogito ergo sum]

19 Ιανουαρίου 2018

Η απόδραση των Βούρλων - 8. Τα προβλήματα λύνονται

Μετά την καλή αρχή, η δουλειά ξεκινάει. Το πηγάδι βαθαίνει αργά αλλά σταθερά. Στην αρχή είναι στενό, ίσα που χωράει άνθρωπος να περάσει αλλά στα δυο μέτρα πρέπει να φαρδύνει αρκετά, ώστε να μπορεί κάποιος να δουλεύει. Ειδικά στο σημείο όπου πρέπει το σκάψιμο να αλλάξει κατεύθυνση και να γίνει οριζόντιο, πλαταίνει αρκετά. Κοντά στα άλλα, η έλλειψη καθαρού αέρα αποτελεί σοβαρό πρόβλημα. Κανείς δεν μπορεί να μείνει μέσα στο λαγούμι πάνω από δέκα λεπτά. Γίνεται μια προσπάθεια να βρεθεί λύση είτε με αυτοσχέδιες βεντάλιες είτε με τις σαμπρέλλες από τις μπάλλες του βόλλεϋ. Μεσοβέζικα πράγματα. Κάποια στιγμή ο Σιδέρης λιποθυμά, κάποια άλλη λιποθυμά ο Κολοκοτρώνης. Τους τραβούν έξω με ένα σχοινί που έχουν δεμένο στα πόδια τους όσοι μπαίνουν στην τρύπα για σκάψιμο.

Το δεύτερο πρόβλημα με την δουλειά μέσα στην τρύπα είναι η έλλειψη φωτός. Αυτό λύνεται εύκολα. Κατά περίεργο τρόπο και εντελώς ξαφνικά, πολλοί κρατούμενοι αποφασίζουν να ασχοληθούν με τα χειροτεχνήματα. Κατά εξ ίσου περίεργο τρόπο δε, δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση στα καραβάκια και στα σπιτάκια. Το ταλέντο δεν περισσεύει σε κανέναν. Όλες οι κατασκευές είναι χοντροκομμένες και κακόγουστες. Όμως όλες έχουν ένα κοινό γνώρισμα: φωτίζονται εσωτερικά! Σε όλες τοποθετούνται γλομπάκια, τα οποία ανάβουν από μια ενσωματωμένη πλακέ μπαταρία. Η διεύθυνση δεν έχει λόγο να απορρίψει το αίτημα των κρατουμένων να επιτραπεί στους επισκέπτες τους να φέρνουν στην φυλακή γλομπάκια, μπαταρίες και καλώδια.

Η "πορτάρα" (κεντρική πύλη) της φυλακής των Βούρλων λίγο πριν κατεδαφιστεί το συγκρότημα.
Κατά ειρωνικό τρόπο, η φυλακή έκλεισε το 1970, με απόφαση του δικτάτορα Παπαδόπουλου

Με τούτα και με κείνα, η δουλειά προχωράει αλλά με αργό ρυθμό. Το πλάνο προβλέπει είκοσι εκατοστά την ημέρα αλλά δύσκολα πιάνεται. Ειδικά από την στιγμή που το λαγούμι βγαίνει έξω από τον τοίχο της φυλακής, τα πράγματα δυσκολεύουν πολύ. Για να φτιαχτεί ο δρόμος, το έδαφος έχει πατηθεί πολύ και είναι γεμάτο πέτρες, που πρέπει να σπάσουν με το μπικούνι, μία-μία. Ο σκαφτιάς βάζει πέτρες και χώματα σε ένα αυτοσχέδιο ζεμπίλι, που τραβιέται πάνω με ένα σχοινί. Εκεί, στο κελλί, γίνεται διαλογή.

Οι κρατούμενοι έχουν φτιάξει στενόμακρους σάκκους από ύφασμα, κάτι σαν πάνινα λουκάνικα, στους οποίους μπαίνει το χώμα. Στην συνέχεια, κάθε κρατούμενος που πάει για κατούρημα ή για μπάνιο, ζώνεται κι ένα τέτοιο πάνινο λουκάνικο, το οποίο αδειάζει αργά και με προσοχή στον υπόνομο, φροντίζοντας να ρίχνει από πάνω μπόλικο νερό. Όμως φτάνει κάποτε η ημέρα που ο υπόνομος φράζει από το πολύ χώμα και η βρόμα γίνεται αποπνικτική σε όλη την ακτίνα.

Ο Χατζηπέτρος, ως υδραυλικός, προθυμοποιείται να αναλάβει την διαδικασία απόφραξης και καθαρισμού, κάτι που γίνεται δεκτό από την διοίκηση. Φτιάχνει μια ομάδα από μυημένους (*), στην οποία συμμετέχουν ο Βαρδινογιάννης, ο Καλαντζής, ο Μπαρτζώκας και ο Φίλης. Μπαίνουν με την σειρά στον υπόνομο όπου άλλος φτυαρίζει την λάσπη κι άλλος τις ακαθαρσίες για να την σκεπάσει. Οι εξαιρετικά ανθυγιεινές συνθήκες δημιουργούν προβλήματα σε όλους, τα σοβαρώτερα στον Καλαντζή. ο οποίος μεταφέρεται στο νοσοκομείο. Τελικά, η απόφραξη ολοκληρώνεται χωρίς να πάρει χαμπάρι κανένας για το τι είχε συμβεί πραγματικά.

Με τις πέτρες υπάρχει πρόβλημα. Στην αρχή, σύμφωνα με το σχέδιο, πετιούνταν στα βαρέλια των σκουπιδιών και κατέληγαν στον σκουπιδότοπο. Μέχρι που κάποιος φύλακας τα στήλωσε και επέμεινε να είναι παρών στο άδειασμα των σκουπιδοβάρελων. Οι κρατούμενοι που είχαν αναλάβει την δουλειά, τα χάνουν. Ευτυχώς, εκείνη την κρίσιμη στιγμή, πετάχτηκε ένας ψύχραιμος σύντροφός τους, που κάτι έφτιαχνε λίγο πιο πέρα και ζήτησε από τον φύλακα να τον συνοδέψει στην αποθήκη για να πάρει κάποιο εργαλείο. Ο κίνδυνος πέρασε αλλά η χρήση των σκουπιδοβάρελων για την απομάκρυνση της πέτρας σταμάτησε.

Τώρα θα έμπαινε σε εφαρμογή το εναλλακτικό σχέδιο. Με την σύμφωνη γνώμη της διοίκησης, όσοι ντενεκέδες αδειάζουν δεν θα πετιούνται πλέον αλλά θα τους παίρνουν οι κρατούμενοι για να τους μετατρέπουν σε γλάστρες όπου θα φυτεύονται λουλούδια. Εννοείται ότι στο κάτω μέρος του ντενεκέ μπαίνουν οι πέτρες κι από πάνω πέφτει λίγο χώμα. Όπως εννοείται ότι σ' αυτές τις γλάστρες φυτεύονται πανσέδες, που δεν έχουν βαθειές ρίζες. Σιγά-σιγά, η γκρίζα φυλακή αλλάζει εικόνα και γίνεται λουλουδάτη, σαν παραμυθένια, καθώς σε κάθε γωνιά της φυτρώνουν γλάστρες με πανσέδες. Ώσπου το κακό παράγινε και αποφασίζεται να σταματήσει αυτή η πανσεδοπλημμύρα για να μη δημιουργηθούν υποψίες. Τώρα έχει σειρά το επόμενο σχέδιο.

Μπροστά από το κελλί 6 υπάρχει ένας παρατημένος χώρος, λίγο μεγαλύτερος από ένα τετραγωνικό, όπου είναι φυτεμένο ένα κακορίζικο και συφοριασμένο γιασεμί. Ο Βαρδινογιάννης αναλαμβάνει να το  αναζωογονήσει. Το περιποιείται σαν να είναι ό,τι πιο πολύτιμο έχει: το ποτίζει, το χαϊδολογάει, του μιλάει με τις ώρες... κι όλο το σκαλίζει και το ξανασκαλίζει για να αφρατεύει το χώμα και να ανασαίνει καλύτερα το φυτό. Όσοι δεν ξέρουν, νομίζουν ότι ο σύντροφός τους άρχισε να ρετάρει. Όμως οι μυημένοι γνωρίζουν ότι, μαζί με το ατέλειωτο σκάλισμα, ο Βαρδής χώνει στο έδαφος τις σπασμένες πέτρες που βγαίνουν από το λαγούμι.

Κι ενώ, παρά τα προβλήματα, το έργο προχωράει, φτάνει στην φυλακή με μετάθεση από το Αγρίνιο ένας νέος φύλακας. Είναι κάποιος Ευθυμίου, ο οποίος στην κατοχή ήταν εαμίτης και, μάλιστα, στρατολογημένος από τον Σωτηρόπουλο. Η συνάντηση των δυο ανδρών μετά από τόσα χρόνια είναι συγκινητική, με τον Ευθυμίου να δηλώνει στον παλιό του καθοδηγητή ότι παραμένει αταλάντευτα προσηλωμένος στην κομμουνιστική ιδεολογία και θα ήταν ευτυχής αν μπορούσε να βοηθήσει τους συντρόφους του με οποιονδήποτε τρόπο.

Φυλακή Βούρλων: Κρατούμενοι στο μεγάλο προαύλιο

Περιχαρής ο Σωτηρόπουλος σπεύδει να ενημερώσει την "επιτροπή απόδρασης" για τον Ευθυμίου, η συνδρομή του οποίου θα μπορούσε να αποδειχτεί πολύτιμη. Προς μεγάλη του έκπληξη, οι άλλοι δεν συμμερίζονται τον ενθουσιασμό του. Έχουν δει πολλά τα μάτια τους και έχουν μάθει να προσέχουν ακόμη και τον ίσκιο τους. Αποφασίζουν, λοιπόν, να δείξουν μια προσποιητή ικανοποίηση για την παρουσία τού νεοφερμένου φύλακα αλλά τον έχουν υπό συνεχή έλεγχο ενώ δεν του αποκαλύπτουν τίποτε σχετικό με την απόδραση. Σύντομα αποκαλύπτεται η πραγματικότητα: ο Ευθυμίου ήρθε με μετάθεση στα Βούρλα "φυτευτός" από την Ασφάλεια, η οποία ήξερε βεβαίως την παλιά σχέση του με τον Σωτηρόπουλο και σκέφτηκε να τον χρησιμοποιήσει για να διερευνήσει την βασιμότητα των υποψιών που είχε ο αρχιφύλακας Μπραΐμης.

Τελικά, το κόλπο με τον Ευθυμίου λειτούργησε υπέρ των κρατουμένων. Από την στιγμή που ούτε αυτός κατάφερε να ανακαλύψει κάτι ύποπτο, ο Μπραΐμης ηρέμησε. Τα κομμούνια δεν ετοίμαζαν τίποτε το κακό. Μόνο που, από ένα τυχαίο γεγονός, κόντεψε να γίνει το κακό για τους επίδοξους δραπέτες και να τιναχτούν τα πάντα στον αέρα...


---------------------------------------------
(*) Η πιστή τήρηση των κανόνων συνωμοσίας επέβαλε να γίνει γνωστό το σχέδιο απόδρασης μόνο σε όσους επρόκειτο να αποδράσουν και σε όσους θα δούλευαν για την υλοποίησή του. Αυτό σημαίνει ότι σχεδόν δυο στους τρεις πολιτικούς κρατούμενους δεν είχαν ιδέα ότι οργανώνεται απόδραση.

18 Ιανουαρίου 2018

Η απόδραση των Βούρλων - 7. Το πρώτο βήμα

Σάββατο 5 Μαρτίου 1955. Σχεδόν όλα είναι έτοιμα για ν' αρχίσει το σκάψιμο. Το μόνο που λείπει είναι η τσιμεντένια πλάκα με την οποία θα καλύπτεται το άνοιγμα του λαγουμιού τις ώρες που δεν θα γίνονται εργασίες. Όμως αυτή η πλάκα δεν μπορεί να φτιαχτεί πριν ανοιχτεί η τρύπα, μιας και πρέπει να παρθούν σωστά τα μέτρα ώστε να εφαρμόζει με ακρίβεια. Προσωρινά, τον ρόλο της θα παίξει ένα κομμάτι κοντραπλακέ, αλειμμένο με μια λεπτή στρώση υγρού τσιμέντου. Το πρόβλημα που μένει να λυθεί είναι ο θόρυβος από τις σφυριές που θα σπάνε το τσιμέντο τού πατώματος κάτω από το κρεββάτι τού Μπαρτζώκα. Δύσκολο πρόβλημα; Μπα! Ευκολάκι!

Ακρόπολις, 19/7/1955: "Προ μηνός σκοποί χωροφύλακες ειδοποίησαν ότι ηκούοντο υποχθόνιοι κρότοι"
Προφανώς, στην συνέχεια οι κρατούμενοι έβαλαν μυαλό και έκαναν την δουλειά τους αθόρυβα.

Το απόγευμα εκείνου του Σαββάτου, οι πολιτικοί κρατούμενοι διοργανώνουν στον αύλιο χώρο ανάμεσα στα κελιά τους μεγάλο αγώνα βόλλεϋ. Δεν πρόκειται για έναν απλό αγώνα, έτσι για να περνάει η ώρα. Ανάμεσα στις δυο ομάδες που έχουν σχηματιστεί, υπάρχει μεγάλη αντιπαλότητα ενώ και οι θεατές έχουν χωριστεί σε δυο στρατόπεδα που φωνάζουν και βρίζονται μεταξύ τους. Τα πνεύματα είναι οξυμένα, τα νεύρα τεντωμένα, η ατμόσφαιρα ηλεκτρισμένη. Επικρατεί πανδαιμόνιο ενώ λάδι στην φωτιά ρίχνουν δυο κρατούμενοι, ένας από κάθε στρατόπεδο, που εμψυχώνουν τις ομάδες τους χτυπώντας λυσσασμένα κάτι άδειους γκαζοντενεκέδες. Η τρομερή φασαρία προσελκύει και άλλους κρατουμένους, που προστίθενται κι αυτοί στους οπαδούς των δυο ομάδων. Οι φύλακες απολαμβάνουν μεν το θέαμα αλλά έχουν και την προσοχή τους τεταμένη, έτοιμοι να επέμβουν αν τα πράγματα βγουν εκτός ελέγχου. Ο πρώτος στόχος που ήταν να στραφεί η προσοχή φυλάκων και λοιπών κρατουμένων αλλού, επετεύχθη!

Στο μεταξύ, έχει αποφασιστεί σ' αυτή την πρώτη φάση να μη πάρουν μέρος οι "βαμμένοι", δηλαδή όσοι πιάστηκαν να έχουν έρθει από ξένη χώρα, επειδή αυτούς τους παρακολουθούν πιο αυστηρά. Γι' αυτό άλλωστε η διεύθυνση συμφώνησε όταν αυτοί οι "βαμμένοι" ζήτησαν να μένουν στο ίδιο κελλί, κάτι που έκανε την παρακολούθησή τους πιο εύκολη. Έτσι, στο κελλί 13 περιμένουν το σύνθημα ο Σωτηρόπουλος με τον Χατζηπέτρο. Μόλις ο θόρυβος γίνεται εκκωφαντικός, ο Χατζηπέτρος βάζει το καλέμι πάνω στο τσιμέντο και δίνει την πρώτη σφυριά. Δίπλα του, ο Σωτηρόπουλος νιώθει να του κόβεται η ανάσα. Μέσα στο στενό κελλί, η σφυριά αντηχεί σαν κανονιά. Στρέφεται προς τον τσιλιαδόρο με αγωνία. Εκείνος του κάνει ένα καθησυχαστικό νεύμα. Δεύτερη σφυριά, νέα αγωνία, νέο νεύμα. Τρίτη σφυριά. Τέταρτη... Μάταια. Εκτός από ένα μικρό σημάδι που προκαλεί η μύτη του καλεμιού, το τσιμέντο μένει απείραχτο. Ο Χατζηπέτρος πεισμώνει. Νέο χτύπημα, πιο δυνατό... κι άλλο... κι άλλο... Τίποτε.

Απ' έξω, ο τσιλιαδόρος αρχίζει να ανησυχεί. Ο Καρράς με τον Τζεφρώνη παραγγέλνουν στον Χατζηπέτρο να καλύψει την κεφαλή του καλεμιού με ένα κομμάτι πετσί για να πνίγεται κάπως ο ήχος τής σφυριάς. Άδικος κόπος. Στρέφεται στον Σωτηρόπουλο: "άντε πες τους ότι για να σπάσει πρέπει να βαρέσω πολύ δυνατά και μπορεί να μας ακούσουν, συνεννοήσου τι να κάνω". Ο Σωτηρόπουλος κάνει να φύγει μα το ξανασκέφτεται. Δεν είναι ώρα για κουβέντες. Ότι είναι να γίνει, πρέπει να γίνει γρήγορα, τώρα. Αλλιώς το πράμα πάει για αναβολή και μπορεί για ματαίωση. Ξανασκύβει πάνω από τον γονατιστό Χατζηπέτρο. "Δεν πάω πουθενά. Έχουμε αποφασίσει ότι σήμερα θα ανοίξουμε την τρύπα. Χτύπα όσο δυνατά χρειάζεται".

Κρατώντας την ανάσα του, ο Χατζηπέτρος ρίχνει μια σφυριά με όλη του την δύναμη. Το κελλί τραντάζεται. Δεύτερη απανωτή. Στην τρίτη το τσιμέντο ραγίζει. Επί τέλους! Μερικά πιο ελαφρά χτυπήματα ακόμη και το τσιμέντο σπάει. Τα πρώτα κομμάτια απομακρύνονται. Από κάτω έχουν στρωθεί μπάζα για να αλφαδιάσει το δάπεδο πριν πέσει το τσιμέντο. Ο Χατζηπέτρος σκάβει με τα νύχια κάτω από την τσιμεντένια επιφάνεια και απομακρύνει όσα μπάζα μπορεί, δημιουργώντας ένα κούφωμα, χάρη στο οποίο το επόμενο χτύπημα σπάζει το τσιμέντο πιο εύκολα. Δουλεύει γρήγορα και μεθοδικά. Μόλις η τρύπα μεγαλώνει λίγο, παίρνει ένα σίδερο και το χρησιμοποιεί ως λοστό για να πετάξει μεγαλύτερα κομμάτια τσιμέντου.

Σε λίγη ώρα η είσοδος του πηγαδιού είναι έτοιμη. Ο Σωτηρόπουλος φεύγει για να ενημερώσει τον Καρρά και τον Τζεφρώνη. Ένας κερδισμένος πόντος στον αγώνα βόλλεϋ τους δίνει την δυνατότητα να ξεσπάσουν σε ζητωκραυγές, οι οποίες χάνονται ανάμεσα στις ιαχές των υπολοίπων θεατών. Πίσω, ο Χατζηπέτρος ξαναρρίχνει τα μπάζα στην τρύπα και βάζει από πάνω το τσιμεντωμένο κοντραπλακέ. Λίγο στοκάρισμα στις άκρες και μια ιδέα ασβέστης κάνει τα πάντα αόρατα στο ανυποψίαστο μάτι. Η δουλειά τής πρώτης μέρας έχει τελειώσει. Τώρα μπορούν όλοι να ανασάνουν ανακουφισμένοι. Αυτό που είχε αποφασιστεί, άρχισε πλέον να γίνεται πραγματικότητα. Το πρώτο βήμα για την απόδραση ολοκληρώθηκε με επιτυχία.

Την επόμενη μέρα, ο Χατζηπέτρος ξηλώνει τις σιδερόβεργες από μια μεταλλική σκάφη στην οποία οι κρατούμενοι έπλεναν τα ρούχα τους και με το τσιμέντο που είχε παραχωρήσει η διεύθυνση των φυλακών για να φτιαχτούν τα παρτέρια, σκαρώνει στο πι και φι μια τσιμεντένια πλάκα που θα αντικαταστήσει το τσιμεντωμένο κοντραπλακέ. Με μια μικρή προσαρμογή, η πλάκα εφαρμόζει στο άνοιγμα με εντυπωσιακή ακρίβεια.

Πριν περάσουν δυο-τρεις μέρες, ο σκληροτράχηλος αρχιφύλακας Μπραΐμης μπαίνει στο κελλί για επιθεώρηση. Ο Μπραΐμης είναι παλιά καραβάνα και όλη αυτή η προθυμία των κρατουμένων να ανακατασκευάσουν την φυλακή τους δεν του φαίνεται πολύ φυσιολογική. Επιθεωρεί με ιδιαίτερη προσοχή τον τοίχο του κελλιού που βλέπει στον μαντρότοιχο αλλά η ματιά που ρίχνει κάτω από τα κρεββάτια είναι επιπόλαιη. Αποχωρεί δίχως να πει λέξη.

Μεταγενέστερο σχεδιάγραμμα της απόδρασης από τον γραφίστα δραπέτη Κυριάκο Τσακίρη.
(λ: λουτρά, τ: τουαλέττες, λ.ε.: λουτρά εργοστασίου - μαύροι κύκλοι: σκοπιές)

Όμως στο κελλί 15, όπου βρίσκονται οι "βαμμένοι", η συμπεριφορά του αλλάζει. Κοιτάζει τον Τζεφρώνη συνοφρυωμένος: "Δεν μου αρέσει αυτή η δουλειά, που όλοι οι καπεταναίοι μαζευτήκατε εδώ". Σ' αυτό το κελλί δεν έχει λόγο να ψάξει τους τοίχους, αφού όλοι είναι μεσοτοιχία με άλλα κελλιά αλλά ελέγχει το δάπεδο χτυπώντας το με το τακούνι του. "Ρε σεις, μπας κι ανοίγετε καμμιά τρύπα;" κάνει αυστηρά στον Τζεφρώνη. Ο Τσακίρης δίπλα, με ύφος ανθρώπου που δεν ανέχεται προσβολές, τραβάει τα σκεπάσματα του κρεββατιού και τα πετάει στο πάτωμα. "Ορίστε, κύριε αρχιφύλακα, ψάξτε". Μη περιμένοντας τέτοια αντίδραση, ο Μπραΐμης αιφνιδιάζεται και δίνει την ευκαιρία στον Τσακίρη να συνεχίσει το θέατρο: "Δεν κάνει να λέτε τέτοια πράγματα".

Ο αρχιφύλακας πείθεται και αποχωρεί. Πείστηκε ότι τρύπα στο πάτωμα του κελλιού 15 δεν υπάρχει αλλά ικανοποιημένος δεν είναι. Τό 'χει σίγουρο πως ετούτοι κάτι ετοιμάζουν. Δεν ξέρει ακόμη τι αλλά θα το βρει...

17 Ιανουαρίου 2018

Η απόδραση των Βούρλων - 6. Η κατάστρωση του σχεδίου

Το πρώτο μεγάλο πρόβλημα που συζητιέται είναι το πού θα πάνε τα χώματα που θα βγαίνουν από το λαγούμι. Ο Γιώργος Χατζηπέτρος δίνει την λύση: θα τα βάζουν στις τσέπες τους και θα τα πετάνε λίγα-λίγα στους καμπινέδες και στον υπόνομο. Προς στιγμήν επικρατεί ενθουσιασμός, ώσπου κάποιος αποφασίζει να κάνει μερικές πράξεις: είκοσι μέτρα λαγούμι πες, επί ογδόντα εκατοστά διάμετρο το λιγώτερο, μας κάνουν δεκάξι κυβικά χώμα, δηλαδή όγκο μεγαλύτερο από εκείνον ενός κελλιού. Αδύνατο όλο αυτό το χώμα να φύγει από τον υπόνομο ή τους καμπινέδες χωρίς να τους φράξει. Άσε που δεν είναι μόνο το χώμα. Με τις πέτρες τι θα γίνει;

Ο ενθουσιασμός εξαφανίζεται. Και το κλίμα βαραίνει περισσότερο όταν κάποιος παρατηρεί πως όλο αυτό το νταβαντούρι, τα χώματα, οι σκόνες και η αναμπουμπούλα δεν μπορεί να μη γίνουν αντιληπτά από τους φύλακες. Σ' αυτό το τελευταίο βρίσκεται αμέσως λύση. Οι κρατούμενοι θα πάνε στην διεύθυνση των φυλακών και θα προτείνουν την ανακατασκευή των λουτρών και το άσπρισμα των κτηρίων για λόγους υγιεινής. Οι ίδιοι θα έβαζαν την δουλειά, η διεύθυνση θα έβαζε τα υλικά. Όλοι χαμογέλασαν ευχαριστημένοι. Σίγουρα η διεύθυνση δεν θα είχε αντίρρηση για λίγη αναμόρφωση του χώρου με τζάμπα δουλειά. Κατά συνέπεια, κανείς φύλακας δεν θα παραξενευόταν αν έβλεπε τριγύρω σκόνες, χώματα ή κάποιους κρατούμενους με λερωμένα ρούχα.

Ελευθερία, 19/7/1955. Στην φωτογραφία, η έξοδος του λαγουμιού στα λουτρά τής Ντεστρέ. Το ρεπορτάζ
καλύπτει και ολόκληρη σχεδόν την 5η σελίδα της εξασέλιδης εφημερίδας. Στο μονόστηλο σχόλιό του
(δεξιά) ο διευθυντής της εφημερίδας Πάνος Κόκκας μιλάει για "Γελοιοποίηση" του κράτους.

Και τότε ο Χατζηπέτρος κατεβάζει μια φαεινή ιδέα, που συμπλήρωνε την προηγούμενη. Στα πλαίσια της αναμόρφωσης των φυλακών, θα μπορούσαν να κατασκευαστούν μερικές τσιμεντένιες σκάφες για το πλύσιμο των ρούχων των κρατουμένων στα λουτρά και μερικά τσιμεντένια παρτέρια για λουλούδια στα ριζά του μαντρότοιχου ή σε άλλα σημεία, ώστε να καλλωπιστεί ο χώρος. Οι πέτρες από το σκάψιμο του λαγουμιού και αρκετό χώμα θα μπορούσαν να "χωνευτούν" σ' αυτές τις τσιμεντένιες κατασκευές. Επίσης, μια ποσότητα μπάζων θα μπορούσε να πετιέται καθημερινά στα βαρέλια που χρησιμοποιούνταν ως σκουπιδοντενεκέδες. Κίνδυνος ανακάλυψης δεν υπήρχε, αφού την απόρριψη των σκουπιδιών την έκαναν οι ίδιοι οι κρατούμενοι στον χώρο που υπήρχε στην νότια πλευρά τού συγκροτήματος, προς την οδό Κανελλοπούλου (σήμερα Εθνικής Αντίστασης). Ο ενθουσιασμός επιστρέφει.

Το επόμενο πρόβλημα που έπρεπε να λυθεί ήταν εκείνο των εργαλείων. Το σκάψιμο δεν μπορούσε να γίνει με τα χέρια. Ο πάντοτε αισιόδοξος Χατζηπέτρος δίνει πάλι την λύση: ό,τι εργαλείο θα χρειαζόταν, θα το ζητούσαν από την διεύθυνση ως απαραίτητο για την κατασκευή των σκαφών και των παρτεριών. Καλή ιδέα αλλά λίγη. Καλά να ζητήσεις ένα σφυρί, που χρειάζεται για το καλούπωμα. Όμως, πώς να ζητήσεις μπικούνι (*), που χρησιμοποιείται στο σπάσιμο της πέτρας ή σκαφτικό εργαλείο; Αλλά κι αυτά τα εργαλεία που θα χορηγούσε η διεύθυνση, σιγά μη τα άφηνε στην διάθεση των κρατουμένων όλο το εικοσιτετράωρο. Θα τους τα έδινε το πρωί για να δουλέψουν και θα τους τα μάζευε το μεσημέρι, με λίστα. Άρα έπρεπε να βρουν τρόπο να προμηθευτούν δικά τους εργαλεία, τα οποία θα τους τα έφερναν απ' έξω οι αρραβωνιαστικές τού Θοδωρή Βασιλόπουλου και του Ανδρέα Βελή. Το πρόβλημα είναι πώς θα έφταναν στα χέρια τους αυτά τα εργαλεία.

Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι ένα παλληκάρι από τα λίγα, ο κρατούμενος Στέλιος Πάσιος, ο οποίος εκτελούσε καθήκοντα νοσοκόμου της φυλακής. Όταν κάποιος ερχόταν να επισκεφθεί κρατούμενο, περίμενε σε συγκεκριμένο χώρο. Μόλις ερχόταν ο κρατούμενος, ο επισκέπτης άφηνε παράμερα τα προσωπικά του αντικείμενα (τσάντες κλπ) και η συνάντηση γινόταν υπό το βλέμμα κάποιου φύλακα. Ο Πάσιος ήξερε πότε θα έρθουν οι κοπέλλες για επίσκεψη και φρόντιζε να βρίσκεται κοντά όσο εκείνες περίμεναν τους δικούς τους. Οι φύλακες δεν υποψιάζονταν τον πάντοτε χαμογελαστό νοσοκόμο, ο οποίος εύρισκε κάποια στιγμή την ευκαιρία να πάρει το εργαλείο που του έκαναν πάσα τα κορίτσια και να το κρύψει στα ρούχα του. Με τον τρόπο αυτό οι επίδοξοι δραπέτες κατάφεραν να προμηθευτούν όσα εργαλεία είχαν ανάγκη. Και μαζί μ' αυτά, προμηθεύτηκαν και καλώδια, μπαταρίες και λάμπες, πράγματα απαραίτητα για το σκάψιμο βαθειά στο λαγούμι.

Στο μεταξύ, καλά είναι τα σχέδια και οι ασκήσεις επί χάρτου αλλά οι κρατούμενοι αισθάνονται την ανάγκη να δουν με τα μάτια τους τον χώρο πίσω από τον ψηλό μαντρότοιχο. Να δουν το εργοστάσιο, να δουν τον χώρο των λουτρών όπου θα έβγαινε το λαγούμι, να δουν την διαδρομή που θα έπρεπε να ακολουθήσουν μετά την έξοδό τους. Για να τα καταφέρουν, στον ελεύθερο χρόνο τους επιδίδονται στο... ποδόσφαιρο. Δείχνουν να το ευχαριστιούνται αλλά πάντα κάποιος στραβοκλότσης στέλνει την μπάλα στην ταράτσα των κελλιών. Φυσικά, είναι υποχρεωμένος να πάει να την φέρει, κάτι που κάνει υπό το άγρυπνο βλέμμα των φρουρών. Κι επειδή όλοι είναι λίγο-πολύ στραβοκλότσηδες, μέσα σε λίγες μέρες ανεβαίνουν όλοι στην ταράτσα και βλέπουν όλοι αυτό που τους ενδιαφέρει.

Σιγά-σιγά όλες οι προεργασίες ολοκληρώνονται. Κάθε λεπτομέρεια του σχεδίου εξετάζεται, μελετιέται και αναλύεται με μεγάλη προσοχή. Το ποιοι θα δουλέψουν για την υλοποίησή του, ποιοί θα το γνωρίζουν και ποιοι θα αποδράσουν έχει ήδη αποφασιστεί. Οι 27 που θα φύγουν είναι, με αλφαβητική σειρά, οι εξής:  Βαρδής Βαρδινογιάννης (ή Βαρδιγιάννης, καμμιά σχέση με τον γνωστό μεγιστάνα), Ανδρέας Βελής, Γκαστόν Βερναρδής, Γιώργος (ή Παύλος ή Τάσος) Γεωργίου (ή Στρατής ή Φράγκου ή Χριστοφορίδης!), Αριστοτέλης Γεωργούλιας, Βασίλης Δουκάκης, Χαράλαμπος Καλαντζής, Σταύρος Καρράς (ή Γιώργος Διαμαντίδης), Βασίλης Κάτρης, Παντελής Κιουρτζής, Ζήσιμος Κόκλας, Μιχάλης Κολοκοτρώνης, Κώστας Λιναρδάτος, Αλέκος Λογαράς, Ανδρέας Μπαρτζώκας, Δημήτρης Μυριανθόπουλος, Δημήτρης Πανουσόπουλος, Αλέκος Παπαλεξίου, Αλέκος Παπούλιας, Στέλιος Πάσιος, Περικλής Ροδάκης, Σταύρος Σιδέρης, Σωτήρης Σωτηρόπουλος, Λεωνίδας Τζεφρώνης, Κυριάκος Τσακίρης, Κώστας Φίλης και Γιώργος Χατζηπέτρος (**).


Στις 5 Μαρτίου όλα είναι έτοιμα για να αρχίσει το σκάψιμο. Το πηγάδι θα ξεκινήσει κάτω από το κρεββάτι τού Ανδρέα Μπαρτζώκα (πατέρα του προπονητή μπάσκετ Γιώργου Μπαρτζώκα), που βρίσκεται πιο κοντά στον εξωτερικό τοίχο. Βέβαια, το σπάσιμο του χοντρού στρώματος τσιμέντου που καλύπτει το πάτωμα του κελλιού δεν είναι μόνο επίπονο αλλά δημιουργεί πολύ θόρυβο, ο οποίος σίγουρα θα γίνει αντιληπτός από τους φύλακες. Όμως και γι' αυτό το πρόβλημα έχει βρεθεί λύση...


-----------------------------------------
(*) Μπικούνι: Εργαλείο χειρός, που μοιάζει με σφυρί αλλά έχει μυτερές απολήξεις αντί για τετράγωνες. Αναφέρεται και ως μπιγκούνι ή πιγκούνι. Βασικό εργαλείο των λιθοξόων.

(**) Τα πολλαπλά ονόματα που έχουν ορισμένοι, παρατίθενται όπως προκύπτουν από το Δελτίο Εγκληματολογικών Αναζητήσεων (έκτακτο παράρτημα αριθ. 28), το οποίο εξέδωσε η Διεύθυνση Εγκληματολογικών Ερευνών για ενημερώσει "απάσας τας αστυνομικάς αρχάς" περί των καταζητουμένων δραπετών.

16 Ιανουαρίου 2018

Η απόδραση των Βούρλων - 5. Η προετοιμασία

Όσοι λένε πως ο εμφύλιος τελείωσε το 1949, είναι βαθειά νυχτωμένοι. Δεν είναι μόνο το περίφημο "βάζουμε το όπλο παρά πόδα", που δήλωσε ο Ζαχαριάδης από το ραδιόφωνο του Βουκουρεστίου στις 16 Οκτωβρίου 1949. Είναι, κυρίως, ο απηνής διωγμός που εξαπέλυσε το μετεμφυλιοπολεμικό κράτος κατά των κομμουνιστών, των συνοδοιπόρων τους αλλά και καθ' οιουδήποτε εκείνο θεωρούσε ως απειλή για την τάξη πραγμάτων που ήταν ταγμένο να υπηρετεί. Ένας διωγμός που, πότε καλυμμένα και πότε εξώφθαλμα, κράτησε κοντά τρεις δεκαετίες.

Από το καλοκαίρι του 1954, με τις πληγές του εμφυλίου να πυορροούν ακόμη, η κυβέρνηση του "Ελληνικού Συναγερμού" επιδίδεται σε οργιώδες κυνηγητό των στελεχών του κομμουνιστικού κόμματος σε όλη την χώρα. Έχει φτάσει η πληροφορία ότι τέτοια στελέχη, που είχαν αναγκαστεί να αυτοεξοριστούν, επιστρέφουν για να στελεχώσουν τα όργανα του κόμματος. Η αστική εξουσία έχει κάθε λόγο να ανησυχεί, παρ' ότι υποτίθεται πως λίγα χρόνια πριν, το 1949, κέρδισε τον πόλεμο και συνέτριψε τους αντιπάλους της, "θάβοντάς τους στην άμμο στο Βίτσι και στον Γράμμο". Όμως, η ίδρυση της ΕΔΑ το 1951, η εκλογική εδραίωσή της και η συνεχής ισχυροποίησή της δεν επιτρέπουν κανέναν εφησυχασμό.

Σχέδιο της απόδρασης με υπολογισμούς από τον δραπέτη Κώστα Τσακίρη

Το κυνηγητό είναι απηνές. Στο υπουργείο εθνικής άμυνας (δεν υπάρχει ακόμη υπουργείο δημόσιας τάξης) προΐσταται ένας φανατικός αντικομμουνιστής, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ο οποίος έχει ξεκάθαρη θέση υπέρ των διωγμών. Ο Κανελλόπουλος υμνολογεί την Μακρόνησο ήδη από τις 23 Μαρτίου 1949, ως υπουργός στρατιωτικών τότε: "Στο ξερονήσι αυτό εβλάστησε η Ελλάς ωραιοτέρα από κάθε φορά. Η ιστορία θα γράψει πως η στροφή της παγκοσμίου καταστάσεως εδώ άρχισε, στη Μακρόνησο". Την επόμενη μέρα δηλώνει σε συνεντευξή του: "Το φαινόμενον της Μακρονήσου είναι μοναδικόν εις τον κόσμον ολόκληρον. Πρόκειται περί θαυμαστού συνδυασμού τής παιδείας με τον στρατόν (σ.σ.: !!). Οι εμπνευσθέντες οργανώσαντες και διαχειριζόμενοι με τόσην επιτυχίαν το έξοχον αυτό έργον είναι άξιοι βαθείας εθνικής ευγνωμοσύνης". Στις 11 Σεπτεμβρίου 1949 θα ξεκαθαρίσει ότ "δεν θα επιτραπή η αναβίωσις και η δράσις του κομμουνισμού εις την Ελλάδα" ενώ στις 11 Νοεμβρίου 1949 απευθύνει έκκληση προς την δύση ζητώντας "αι ελεύθεραι κυβερνήσεις να θέσουν εκτός νόμου τα κομμουνιστικά κόμματα".

Ο Κανελλόπουλος είναι ο υπουργός αλλά έχει και σωρεία πρόθυμων συμπαραστατών. Είναι οι λογής-λογής προδότες και δωσίλογοι, οι οποίοι έχουν στελεχώσει τον κρατικό μηχανισμό είτε ως βασικοί μοχλοί του είτε ως απλά γρανάζια του. Οι υπηρεσίες τους είναι πολύτιμες και οι συλλήψεις είναι σχεδόν καθημερινές και ενίοτε ομαδικές. Στις 4 Σεπτεμβρίου 1954, ο πρωθυπουργός Αλέξανδρος Παπάγος δηλώνει με περηφάνεια: "Η ελληνική κυβέρνησις ευρίσκεται εις την ευχάριστον θέσιν να ανακοινώση προς τον ελληνικόν λαόν και τον ελεύθερον κόσμον την μεγαλύτεραν επιτυχίαν του ελληνικού κράτους εις τον αγώνα του εναντίον του κομμουνισμού από του τέλους του συμμοριακού πολέμου μέχρι σήμερον. Πρόκειται περί της αποδιοργανώσεως του παρανόμου Κ.Κ.Ε. και της ανακαλύψεως του δικτύου κατασκοπείας και πληροφοριών τού διεθνούς και ελληνικού κομμουνισμού, τού οργανωθέντος εν Ελλάδι εις βάρος αυτής, των βαλκανικών συμμάχων της και των συμμαχικών κρατών, μελών τού ΝΑΤΟ".

Οι περισσότεροι από τους συλληφθέντες μεταφέρονται στην φυλακή των Βούρλων. Μέχρι τα τέλη της χρονιάς οι πολιτικοί κρατούμενοι της φυλακής έχουν φτάσει τους 132. Το χειρότερο είναι ότι, με τον ψυχρό πόλεμο να εντείνεται διαρκώς, οι ΗΠΑ πιέζουν για παραδειγματικές τιμωρίες, δηλαδή για εκτελέσεις. Τότε είναι που μεταξύ των κρατουμένων αρχίζει να επωάζεται η ιδέα της οργάνωσης μιας απόδρασης. Θα ήταν μια απόδραση που θα είχε πολλαπλό όφελος. Πρώτον, θα ρούμπωνε τον Παπάγο αλλά και όσους άλλους κορδώνονταν ότι εξάρθρωσαν το κομμουνιστικό κόμμα, δείχνοντάς τους ότι έκαναν μια τρύπα στο νερό. Δεύτερον, η επιστροφή των δραπετών στα κομματικά τους καθήκοντα θα σήμαινε την συνέχιση της ανασυγκρότησης των οργανώσεων του κόμματος. Και τρίτον, θα εξασφάλιζε την αναστολή των δικών των υπολοίπων πολιτικών κρατουμένων, πιθανώς δε και την αναστολή της εκτέλεσης όσων ήσαν ήδη καταδικασμένοι.

Ας σταθούμε λίγο εδώ, να κάνουμε μια παρατήρηση. Είπαμε ότι η απόδραση σχεδιάστηκε από τους ίδιους τους κρατούμενους. Προφανώς, αυτό οδηγεί κάποιους στο συμπέρασμα ότι το κόμμα ήταν αντίθετο στην απόδραση. Όμως, το κόμμα δεν μπορούσε να είναι ούτε αντίθετο ούτε σύμφωνο αφού δεν είχε ιδέα. Μη ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στο 1954, το ΚΚΕ είναι παράνομο και η ηγεσία του βρίσκεται στο Βουκουρέστι. Όταν ενημερώθηκε για την σχεδιαζόμενη απόδραση, δεν εξέφρασε καμμιά αντίρρηση.

Στον σχεδιασμό της απόδρασης βοηθάει το γεγονός ότι οι πολιτικοί κρατούμενοι διαμένουν στα "κατσικάδικα", δηλαδή στο πίσω μέρος των φυλακών, προς την γωνία Δογάνη και Ευβοίας (σήμερα Σωκράτους), στην απέναντι ακριβώς γωνία από εκεί που βρισκόταν το διοικητήριο. Επειδή δεν είναι δυνατόν να ανοιχτούν κρυφά τρύπες τόσο στους τοίχους των κελλιών όσο και στον μαντρότοιχο, ο μόνος τρόπος διαφυγής είναι να ανοιχτεί λαγούμι. Το πρόβλημα είναι πού θα βγαίνει αυτό το λαγούμι. Στον δρόμο; Αδύνατον, για δυο λόγους: πρώτον, όταν το σκάψιμο θα πλησίαζε στην επιφάνεια, ο δρόμος θα κατέρρεε από το βάρος των διερχόμενων οχημάτων και, δεύτερον, οι δραπέτες θα γίνονταν αντιληπτοί από τους φρουρούς των υπερυψωμένων σκοπιών. Την λύση στο πρόβλημα προσφέρει το εργοστάσιο της αγγλικής εταιρείας Ντεστρέ (έφτιαχνε το περίφημο λουλάκι), που βρίσκεται στην απέναντι πλευρά του δρόμου. Το λαγούμι πρέπει να φτάσει ως εκεί. Πώς να μετρηθεί, όμως, η απόσταση; Πίσω από την μάντρα ούτε με το μάτι δεν μπορείς να υπολογίσεις.

Οδός Δογάνη. Αριστερά, ο μαντρότοιχος της φυλακής. Δεξιά το εργοστάσιο της Ντεστρέ (φωτ.: εφημ. Τα Νέα)

Στο κρίσιμο αυτό σημείο επιστρατεύονται δυο κοπέλλες, η Ειρήνη Πετρουλάκη και η Λένα Χριστοδούλου, οι οποίες διαθέτουν την απαραίτητη εκπαίδευση. Η πρώτη είναι πράγματι μνηστή κρατουμένου (του Θόδωρου Βασιλόπουλου), η δεύτερη υποδύεται την μνηστή κάποιου άλλου και έτσι μπορούν να τους βλέπουν σε ώρες επισκεπτηρίου. Οι δυο κοπέλλες καταγράφουν με ακρίβεια το ύψος του μαντρότοιχου, το πλάτος της οδού Δογάνη και των πεζοδρομίων της. Μπαίνουν μέσα στο εργοστάσιο ως επισκέπτριες και φτιάχνουν μια κάτοψη του κτηρίου, αποτυπώνοντας τους εσωτερικούς αλλά και τους εξωτερικούς του χώρους και σημειώνοντας πιθανά σημεία εξόδου του λαγουμιού. Τέλος φτιάχνουν ένα σκαρίφημα του πίσω μέρους της φυλακής, αποτυπώνοντας το ακριβές σημείο των σκοπιών.

Στο επόμενο επισκεπτήριο, αυτά τα πολύτιμα στοιχεία περνούν στα χέρια των κρατουμένων. Όλα φωνάζουν πως η είσοδος του πηγαδιού πρέπει να ανοιχτεί στο κελλί 13, που βρίσκεται πιο κοντά στο εργοστάσιο της Ντεστρέ. Οι υπολογισμοί λένε ότι πρέπει να ανοιχτεί ένα πηγάδι τριών μέτρων ως τα θεμέλια και μετά ένα λαγούμι 22 μέτρων ως τα λουτρά που βρίσκονται στην αυλή του εργοστασίου. Βουνό, ναι. Όχι, όμως, απροσπέλαστο! Αρκεί να λυθούν τρία βασικά προβλήματα: (α) πού θα πάει τόσο χώμα; (β) με τι εργαλεία θα γίνει το σκάψιμο; (γ) πώς δεν θα πάρουν μυρωδιά οι φύλακες; Σιγά τα προβλήματα, καλέ!

15 Ιανουαρίου 2018

Η απόδραση των Βούρλων - 4. Από το χαμαιτυπείο στην φυλακή

Πειραιάς. Μέσα 19ου αιώνα. Το επίνειο της Αθήνας και πρώτο λιμάνι τής χώρας αντιμετωπίζει το μεγάλο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν όλα τα μεγάλα λιμάνια τής εποχής: την εκτεταμένη πορνεία. Στον Πειραιά δε το πρόβλημα αυτό είναι εντονώτερο, αφού λόγω της μορφολογίας του ευνοείται η λειτουργία οίκων ανοχής σε ολόκληρη σχεδόν την πόλη. Και σαν να μη φτάνει αυτό, τα περισσότερα απ' αυτά τα "σπίτια" λειτουργούν εκτός παντός ελέγχου, αφού οι ιδιοκτήτες τους δεν έχουν κανένα λόγο να ξοδεύονται για να συμμορφώνονται με τις υγειονομικές ή άλλες διατάξεις. Τους σφράγισε ο έλεγχος το μαγαζί; Την άλλη μέρα θα το ξανανοίξουν δυο σπίτια πιο κάτω.

Μπροστά σ' αυτόν τον πονοκέφαλο, ο Δήμος υποβάλλει το 1873 στην κυβέρνηση αίτημα για την κατασκευή ενός μεγάλου κτηρίου ή, έστω, συγκροτήματος μικρότερων κτηρίων ώστε να μαζευτούν όλοι οι οίκοι ανοχής τής πόλης σε κάποιο συγκεκριμένο μέρος, εκτός του ιστού τής πόλης. Σε πρώτη φάση, το αίτημα απορρίπτεται αλλά οι επίμονες και διογκούμενες διαμαρτυρίες των κατοίκων αναγκάζουν τελικά την κυβέρνηση να το αποδεχτεί.

Δείγμα της αθλιότητας μέσα στο συγκρότημα των Βούρλων: Το "Μαγέρικο του Μπισμπίκη"

Φαίνεται πως καταλυτικό ρόλο στην συγκατάνευση της κυβέρνησης έπαιξαν μερικά μεγάλα συμφέροντα. Στην δυτική πλευρά του Πειραιά, η ισχυρή και πλούσια οικογένεια Πιπινέλη (*) είχε στην κατοχή της μια μεγάλη, μπαζωμένη και ελώδη έκταση, γεμάτη καλάμια, βούρλα και κουνούπια. Όλως περιέργως (;), η κυβέρνηση όχι μόνο έκρινε πως αυτή η έκταση ήταν το κατάλληλο μέρος για να χτιστεί το "συγκρότημα της ανοχής" αλλά κατέβαλε και ένα σκανδαλωδώς υψηλό τίμημα για να την αποκτήσει και να την μεταβιβάσει στον Δήμο. Πώς αλλιώς να ονομαστεί αυτή περιοχή εκτός από "Βούρλα";

Το σχέδιο που εκπονήθηκε προέβλεπε το χτίσιμο ενός κτηριακού συγκροτήματος στον χώρο που σήμερα περικλείεται από τις οδούς Εθνικής Αντίστασης (πρώην Κανελλοπούλου), Δογάνη, Σωκράτους (πρώην Ευβοίας) και Ψαρών. Θα ήταν ένα περιφραγμένο συγκρότημα δωματίων, ώστε κάθε πόρνη να είναι ασφαλής και να νοικιάζει το δικό της δωμάτιο. Το σύστημα, δηλαδή, θα δούλευε χωρίς "μαντάμες". Μόνο που το κράτος αποφάσισε να προχωρήσει την υλοποίηση με έναν τρόπο που θυμίζει πολύ το σήμερα: έδωσε την δουλειά σε ιδιώτη. Όποιος την αναλάμβανε, θα έχτιζε το συγκρότημα με δικά του λεφτά, θα το εκμεταλλευόταν επί 50 χρόνια και ύστερα θα το απέδιδε στον Δήμο. Συμπτωματικώς, την δουλειά την πήρε ένας από τους μεγάλους εργολάβους της εποχής, ο Νίκος Μπόμπολας (!), ο οποίος έκανε και μια ξεχωριστή συμφωνία με τον Δήμο: θα απαγορευόταν πλήρως η πορνεία εκτός του συγκροτήματος και ο Δήμος όχι μόνο δεν θα χορηγούσε άδεια εργασίας σε ιερόδουλες εκτός Βούρλων αλλά θα συνεργαζόταν και με την αστυνομία ώστε να εξαλειφθεί η εκτός Βούρλων πορνεία, ακόμη και σε επίπεδο πεζοδρομίου. Με απλά λόγια: όποια γυναίκα ήθελε να δουλέψει ως ιερόδουλος, θα έπρεπε να πληρώνει νοίκι στον Μπόμπολα.

Παρένθεση. Ειπώθηκε -και γράφτηκε- πως ο Μπόμπολας δεν είχε δικά του χρήματα για να φτιάξει το έργο αλλά μεσολάβησε η κυβέρνηση και του εγκρίθηκε το απαραίτητο δάνειο. Πόσο αληθές μπορεί να είναι κάτι τέτοιο, άραγε; Κλείνει η παρένθεση.

Το συγκρότημα ολοκληρώνεται το 1876 και περικλείεται από ψηλό μαντρότοιχο. Στην είσοδό του υπάρχει φυλάκιο με φρουρούς αστυνομικούς ώστε να αποφεύγονται οι φασαρίες αλλά και για να μη μπαίνει κανείς ανήλικος. Το εσωτερικό είναι χωρισμένο σε τρεις τομείς ("μπούκες"). Ο πρώτος είναι ο "αριστοκρατικός", με τις πιτσιρίκες, ο πιο ακριβός. Δεύτερος είναι οι "τρώγλες", με τις νεώτερες πόρνες. Τρίτος είναι τα "κατσικάδικα", ο πιο φτηνός, ο πλέον άθλιος, με τις μεγάλες σε ηλικία πόρνες, από 30-φεύγα μέχρι 50 (**). Ανάλογα με τον τομέα, πάνε και τα ενοίκια αλλά και ο τιμοκατάλογος κάθε πόρνης. Όμως, η επιχείρηση εκμετάλλευσης της πορνείας δεν έχει έσοδα μόνο από τα ενοίκια των δωματίων αφού εμπορεύεται ό,τι χρειάζεται ο χώρος, από έπιπλα μέχρι σεντόνια και από τρόφιμα μέχρι είδη καθαριότητος. Φυσικά, όλα αισχίστης ποιότητας. Χαρακτηριστική περίπτωση είναι το "Μαγέρικο του Μπισμπίκη", που λειτουργεί μέσα στα Βούρλα και χάρη στα φαγητά του οποίου δεκάδες πόρνες μεταφέρονται κατά καιρούς στο νοσοκομείο με δηλητηρίαση.

Το "χαμαιτυπείο" (όπως το έλεγαν οι ντόπιοι) των Βούρλων είχε και έξτρα έσοδα, χάρη σε μερικούς διεφθαρμένους αστυνομικούς, οι οποίοι είχαν καταντήσει μάστιγα του Πειραιά. Αυτοί, λοιπόν, σταματούσαν όποια γυναίκα κυκλοφορούσε μόνη κατά τις βραδυνές ή νυχτερινές ώρες και την έλεγχε ως πόρνη. Φυσικά, η ανυποψίαστη γυναίκα δεν είχε "άδεια επαγγέλματος", οπότε οι αστυνομικοί την χαρακτήριζαν ως "αδήλωτη" και την μετέφεραν προς διανυκτέρευση στα Βούρλα, ώσπου να ξημερώσει η επόμενη μέρα και να αποκαλυφθεί το "λάθος". Οι αστυνομικοί καθάριζαν με μια συγγνώμη (ποιός απλός άνθρωπος τολμούσε να τα βάλει με μπάτσο ή μπασκίνα εκείνη την εποχή;) και το δημόσιο ταμείο πλήρωνε το κόστος διανυκτέρευσης της "αδήλωτης".

Μπορεί η επιχείρηση να πήγαινε πρίμα αλλά για τον ξύπνιο επενδυτή πάντα υπάρχει τρόπος να βγάλει κάτι παραπάνω. Με το επιχείρημα ότι οι εισπράξεις αποδείχτηκαν χαμηλότερες των αναμενομένων, επειδή τάχα ο Δήμος δεν κατάφερε να εξαλείψει το φαινόμενο της "παραπορνείας", ο Μπόμπολας κατάφερε να πετύχει παράταση της αρχικής 50ετίας και να μεταβιβάσει το ακίνητο στους κληρονόμους του, οι οποίοι το εκμεταλλεύτηκαν ως το 1937. Στο μεταξύ, η γύρω περιοχή είχε κατοικηθεί και οι κάτοικοι διαμαρτύρονταν για την ύπαρξη του "συγκροτήματος της ανοχής" ανάμεσα στα σπίτια τους. Έτσι, το 1937 η μεταξική δικτατορία αποφάσισε, αποζημιώνοντας τους Μπόμπολες, να μεταφέρει τα πορνεία στην Τρούμπα και να μετατρέψει το συγκρότημα σε φυλακές. Το πλάνο υλοποιήθηκε από την δικτατορία μόνο κατά το ήμισυ: τα πορνεία έφυγαν αλλά την μετατροπή τού συγκροτήματος σε φυλακές την πρόλαβε ο πόλεμος. Όταν θα έρχονταν οι γερμανοί το 1941, θα φρόντιζαν να ολοκληρώσουν το σχέδιο, μετατρέποντας εκείνοι το πρώην χαμαιτυπείο σε φυλακές.

Η είσοδος των φυλακών ("πορτάρα") επί της οδού Ψαρών

Τα Βούρλα συνεχίζουν να λειτουργούν ως φυλακές και μετά την απελευθέρωση. Τώρα πια, οι παλιοί τομείς ονομάζονται πτέρυγες. Οι δυο πρώτες πτέρυγες στεγάζουν ποινικούς κρατουμένους και η τρίτη (τα πρώην "κατσικάδικα") πολιτικούς. Κι όταν μιλάμε για πολιτικούς κρατούμενους, εννοούμε μέλη τού Κ.Κ.Ε. (υψηλόβαθμα ή μη), τα οποία καταδικάζονται ή απλώς κατηγορούνται με βάση τις διατάξεις τού μεταξικού νόμου 375/1936 "Περί κατασκοπείας", δηλαδή ως κατάσκοποι ξένου κράτους (εννοείται της Σοβιετικής Ένωσης). Υπολογίζεται ότι στις φυλακές αυτές "φιλοξενήθηκαν" συνολικά περισσότεροι από 2.500 πολιτικοί κρατούμενοι, όλοι κομμουνιστές.

Σήμερα τα Βούρλα δεν υπάρχουν πια ούτε ως χαμαιτυπείο ούτε ως φυλακή. Στην θέση εκείνου του συγκροτήματος έχουν δημιουργηθεί δυο οικοδομικά τετράγωνα με πολυκατοικίες. Όμως, κάποιοι από εκείνους τους κομμουνιστές που κρατούνταν στα κελλιά του, φρόντισαν το 1954 να μείνει το όνομα "Βούρλα" στην Ιστορία για πάντα...

----------------------------------------------
(*) Το διασημότερο όνομα αυτής της οικογένειας είναι ο Παναγιώτης Πιπινέλης, διπλωμάτης καρριέρας (1922-1953), υπουργός στις κυβερνήσεις της ΕΡΕ. υπηρεσιακός πρωθυπουργός (1963) και υπουργός εξωτερικών τής χούντας (1967-1970).

(**) Μετά τα 50 τους, οι πόρνες δεν μπορούσαν πια να μένουν στα Βούρλα. Εκτός από ελάχιστες που είχαν κάνει κομπόδεμα, οι υπόλοιπες ήσαν καταδικασμένες να συνεχίσουν την ζωή τους ως παράνομες πόρνες (καλντεριμιτζούδες) ή ως ζητιάνες.

13 Ιανουαρίου 2018

Σαββατιάτικα (184) - τα διπλωμένα

*** Κι εγώ που είμαι 1,84 διπλώνω δίπλα σου να γίνω 1,50... Βρε δεν το ξανακάνω σε Ωτομπιάνκι... *** Κούλη, τον διπλώνεις τον χάρτη; *** Μικροδράκουλας: "Αν διπλώσεις τον χάρτη της Ελλάδας στα δυο, θά 'ρθει η Κρήτη να πέσει πάνω στη Μακεδονία και η Μακεδονία πάνω στην Κρήτη." *** Χαχαχαχ...γκουχγκουχ... *** Σε καλό σου, ρε κωλόπαιδο, διπλώθηκα στα γέλια! *** Κούλη, δεν θέλω να σε τρομάξω αλλά, αν διπλώσεις τον χάρτη, η μισή Κρήτη πέφτει στην Θράκη και η άλλη μισή στην Τουρκία. *** Ρε μπαγάσα, αυτές τις αρχιδιές μόνος σου τις σκέφτεσαι ή στις γράφουν επικοινωνιολόγοι; *** Τελικά, την βαφτίσανε αυτή την κωλοχώρα, να πάμε και στις δουλειές μας ή όχι ακόμη; *** Άντε πια, τριάντα χρόνια με μια μαλακία, γαμώ τον αλυτρωτισμό μου μέσα. *** Αν διπλώσεις τον χάρτη της Ελλάδας στα δυο, θά 'ρθει το Πανόραμα με τα τρίγωνα να πέσει πάνω στα Βλάχικα της Βάρης. *** Άσε με, ρε Ηλία, που θα σκάσω επειδή αυτοί θέλουν την Θεσσαλονίκη. *** Κι εμείς θέλουμε την Βόρειο Ήπειρο και την Πόλη. *** Κι εκείνοι κι εμείς από ένα αρχίδι θα πάρουμε. *** Θα ρίξουνε, λέει,
Ώπα αγριάδα ο σύντροφος!
χώμα από την Μικρά Ασία στα θεμέλια του νέου γηπέδου της ΑΕΚ. *** Πολύ συγκινητικό, ε; *** Να προσέξουν μόνο μην είναι κατουρημένο από κανένα αγαρηνό σκυλί. *** Κωλόχαρτος: "Οι ανιστόρητοι δεν ξέρουν ότι η εκκλησία πάντα πρωταγωνιστούσε στα εθνικά θέματα." *** Και οι ηλίθιοι, Αδωνάκο μου, δεν καταλαβαίνουν ότι αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα σε τούτον εδώ τον τόπο. *** Αν διπλώσεις τον χάρτη της Ελλάδας στα δυο, θά 'ρθουν τα μπουρδέλα του Βαρδάρη να πέσουν πάνω στην Τρούμπα. *** Συγγνώμη, όταν λέτε ότι κάποιοι θέλουν να κλείσουν το Mega, τί ακριβώς εννοείτε; *** Ότι ακόμα δεν έχει κλείσει; *** Ο Διγενής ψυχομαχάει κι η γη τονε τρομάσσει; *** Α, έχει και υψηλή τηλεθέαση; *** Εμ, άμα δεν δει ο πολιτικοποιημένος κουλτουριάρης την Μαρία την άσχημη και την Πολυκατοικία, τι θα δει; *** Το καφέ της Χαράς; *** Πάντως, είναι περίεργο να κλείνει ένα μαγαζί με τόσους λεφτάδες μετόχους. *** Εδώ μένει ανοιχτή η ΝουΔου, που και μετόχους δεν έχει και περισσότερα χρωστάει. *** Αλλά κι αυτό με τους εκατοντάδες εξαπατημένους εργαζόμενους που δουλεύουν τζάμπα δυο χρόνια για να μη κλείσει το κανάλι, πώς σας φαίνεται; *** Πόσο κομψά μπορείς να πεις τον άλλο μαλάκα, ε; *** Αν διπλώσεις το μητσοτακέικο στα δυο, θά 'ρθει η μια μίζα να πέσει πάνω στην άλλη. *** Υπομονή αδέρφια, η ζωή κύκλους κάνει και θαρσείν χρη. *** Ήρθε ο Τσίπρας να ξανανοίξει την ΕΡΤ, θά 'ρθει ο Κούλης να ξανανοίξει το Mega. *** Νόμος! *** Εμένα με μπερδεύει ο Μαρινάκης. *** Αγόρασε τον ΒήμαFM και τον έκλεισε... αγόρασε μετοχές τού Mega και στ' αρχίδια του... *** Τί σκατά επένδυση "αγοράζω-επιχείρηση-και-την-κλείνω" είναι τούτη, γαμώ τα πτυχία μου; *** Σαράφογλου: "Μόνο θλίψη για το Mega." *** Μαράκι, τις κοινωνικές ομάδες τις ρωτήσατε; *** Ψαριανός: "Ζούμε σε μια κυβέρνηση σταλινοφασιστών, όποιος δεν είναι μαζί τους πρέπει να φιμωθεί ή να κλείσει." *** Γεια σου Γρηγόρη γίγαντα! *** Έτσι είναι, ο γνήσιος αριστερός δεν κρατάει το στόμα του κλειστό. *** Σκέφτεται μια παπαριά, την λέει, δεν κωλώνει. *** Αν διπλώσεις μια κουζίνα στα δυο, θά 'ρθει το καπάκι να πέσει πάνω στον τέντζερη. *** Αληθεύει
Αν διπλώσεις έναν Κούλη κι έναν Ρόουαν...
αυτό που άκουσα ότι κάποιοι θέλουν να φτιάξουν καζίνο στην Μύκονο; *** Εμένα για τρολλιά μού κάνει. *** Ποιός μπορεί να είναι τόσο μαλάκας για να ανοίξει καζίνο σε ένα νησί με τόσους κωλόφαρδους; *** Ανδριανόπουλος: "Αν οι σκοπιανοί δεν είναι σλάβοι, τότε έχουν ελληνικές καταβολές και ίσως διεκδικηθούν σαν ελληνική επαρχία." *** Ωραία η ιδέα σου, Ανδρέα μου! *** Εσένα έπρεπε να είχε υπουργό εξωτερικών ο Δράκουλας το 1990, όχι τον Γκαβό. *** Σιγά μην είναι ο Αντώνης πιο μαλάκας από σένα! *** Τι έγινε χτες στην Βασκονία, ρε παιδιά; *** Πάλι καλά που οι γαύροι δεν έχουν πρόεδρο τον Τράκη. *** Μπουσουλώντας θα επέστρεφαν στην Ελλάδα. *** Αν διπλώσεις έναν τίμιο πρόεδρο ποδοσφαιρικής ομάδας στην μέση, θά 'ρθει ο Μαρινάκης να πέσει πάνω στον Γιαλαφούζο. *** Πού να ξέρω εγώ, ρε Θανάση, τι παιδί θα κάνει η γυναίκα του Νίκου; *** Ή αγόρι ή γερό-νά-'ναι-κι-ό,τι-νά-'ναι. *** Πώς σας φάνηκε η επίσκεψη Μπουτάρη σε μπουρδέλο; *** Εγώ την βλέπω ως στάση ευθύνης. *** Άκουσε ότι η κυβέρνηση τα έχει κάνει όλα πουτάνα και πήγε να το διαπιστώσει ιδίοις όμμασιν. *** Μπουρδελότσαρκα με πολιτικές προεκτάσεις. *** Τελικά, καταλήξαμε αν τα βαθειά ντεκολτέ συνιστούν πρόσκληση για βιασμό ή όχι; *** Σάμπως το παραχέσαμε με την σεξουαλική παρενόχληση, ε; *** Σύμφωνα με μια έρευνα, το 27% θεωρεί σεξουαλική παρενόχληση το κλείσιμο του ματιού. *** Μη ρωτήσω τι σε θεωρούν αν κάνεις πως ξύνεις τ' αχαμνά σου. *** Ντενέβ: "Ο βιασμός
Άμα σου διπλώσει η νταλίκα...
είναι ένα έγκλημα, το επίμονο ή αδέξιο φλερτ δεν είναι." *** Άντε, βρε Κατρίν, να ακουστεί και μια λογική κουβέντα. *** Όλοι οι αγάμητοι βιασμούς ονειρεύονται. *** Αν διπλώσεις τον χάρτη της Ελλάδας στα δυο, θά 'ρθουν τα Εφτάνησα να πέσουν πάνω στα Δωδεκάνησα και να κάνουν Δεκαεννιάνησα. *** Για θυμίστε μου, ποια μάρκα κινητών και τάμπλετ διαφημίζει ο Ρέμος; *** Ε, λογικό, πού να θυμάστε; *** Μα, στον θεό σας, κάνει ο Ρέμος για διαφήμιση υψηλής τεχνολογίας; *** Ο Ρέμος, που είναι κλασσική φάτσα τύπου τι-πατάω-τώρα-ρε-πούστη-μου; *** Παπαρήγα προς ΣυΡιζΑ: Ερχόσασταν αγουροξυπνημένοι στις απεργίες για να ρίξετε και κανένα γιαουρτάκι." *** Αλέκα μου, ποιο γιαουρτάκι; *** Με φραπέ στο πλαστικό και σπαστό καλαμάκι ερχόντουσαν. *** Αδειανά κυπέλλάκια ρίχνανε, όχι γεμάτα κεσεδάκια. *** Σταύραξ: "Οι δανειστές αγαπάνε τον Τσίπρα, είναι ο εξημερωμένος υπηρέτης." *** Εσύ παραμένεις πάντα άγριος, έτσι Σταύρακα; *** Έτσι, αγορίνα μου, να σε βλέπει η Φώφη και να χέζεται. *** Αν διπλώσεις τον Σταύρακα, φτιάχνεις έναν μαλάκα με δίπλωμα. *** Τώρα που το σκέφτομαι... ποια κατάρα έχει βαρέσει το βαρδινογιαννέικο; *** Ο ΟΦΗ υπό διάλυση, ο βάζελος διαλυμένος, το Mega για λουκέτο... *** Για να μη θυμηθώ την Γκερέκου, τον Νίνο, την Αλιμόνου... *** Πάλι καλά που αντέχει η Μότορ-Όιλ να λέμε. *** Και η Μαριάννα, βεβαίως! *** Μπακογιάννης: "Είμαι φανατικά υπέρ της αποποινικοποίησης της μαριχουάνας." *** Άντε,
Ευτυχισμένα χρόνια
πες το ντε! *** Άντε να καταλάβουμε πώς έγινε και κουτούπωσες την Σία ξεσκούφωτος! *** Στην μάνα σου το είπες ή θα πέσει ξερή η δόλια η Ντόρα; *** Μη ξεχνάς ότι ενσαρκώνεις την ελπίδα τού μητσοτακέικου για τον επόμενο αρχηγό τής ΝουΔου. *** Ναι, εγώ στο λέω, ετοιμάσου για διαδοχή γρηγορώτερα από όσο νομίζεις. *** Σε όλα τα μπουρδέλα χρειάζονται συχνές αλλαγές για να μη βαριέται ο πελάτης. *** Αν διπλώσεις τον χάρτη της γης στα δυο, θά 'ρθει το σπίτι του Βολταίρου να πέσει πάνω σε μια οφσόρ τής Μαρέβας στα νησιά Κέυμαν. *** Αντί να σας αποκαλύψω ποιος είναι ο κύριος στην πρώτη φωτογραφία, πάμε στην τελευταία φωτογραφία του 1991, από το 13ο συνέδριο του ΚΚΕ. *** Στο μικρόφωνο η νεοεκλεγείσα γενική γραμματέας του κόμματος Αλέκα Παπαρήγα, πίσω ο Χαρίλαος Φλωράκης και πιο πίσω ο Μήτσος Κωστόπουλος με τον Μάκη Μαΐλη. *** Ο κύριος με το παχύ μαύρο μουστάκι δίπλα στον Χαρίλαο δεν είναι άλλος από τον Δημήτρη Γόντικα. *** Για να σας προλάβω πριν αρχίσετε τις κουταμάρες του στυλ "αν διπλώσεις την Αλέκα με τον Δημήτρη...", βάζω γρήγορα-γρήγορα στο πικάπ έναν από τους πλέον αγαπημένους μου δίσκους. *** Κυρίες, δεσποινίδες και κύριοι, σας παρουσιάζω τον μεγάλο ιρλανδό τραγουδοποιό Τζωρτζ Ιβάν "Βαν" Μόρρισον στο μνημειώδες άλμπουμ του "Astral Weeks", που κυκλοφόρησε πριν από μισό αιώνα ακριβώς. *** Απολαύστε αυθεντική μουσική ξεκουράζοντας τ' αφτιά σας από την ηχορρύπανση της εβδομάδας. *** Να περάσετε ένα υπέροχο σαββατοκύριακο! ***

12 Ιανουαρίου 2018

Η απόδραση των Βούρλων - 3. Φυλακές Αίγινας (1934)

Πριν από κάπου 190 χρόνια, ο κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας σκέφτηκε να ιδρύσει μια στρατιωτική σχολή. Για να την στεγάσει, έφτιαξε ένα πέτρινο ισόγειο κτήριο περίπου χίλια μέτρα ανατολικά από το λιμάνι τής Αίγινας. Δυστυχώς, αυτή η σχολή δεν έμελλε να ζήσει πολύ, ακριβώς όπως ο εμπνευστής της. Λίγο καιρό από τότε που, χάρη στους Μαυρομιχαλαίους, ο κόντε Καποδίστριας μας άφησε χρόνους, η σχολή έκλεισε και το εν λόγω κτήριο έγινε ορφανοτροφείο, κάτι που είχε περισσότερο ανάγκη ο κόσμος.

Φαίνεται, όμως, ότι πιότερο από σχολές και ορφανοτροφεία ο κόσμος έχει ανάγκη από φυλακές κι έτσι σύντομα οι αίθουσες αυτού του κτηρίου μετατράπηκαν σε κελλιά. Από τους πρώτους που είχαν την τιμή να φιλοξενηθούν σ' αυτά, ήταν ο Νικηταράς, ο ήρωας της Επανάστασης, ο οποίος μπήκε μέσα το 1839 και έμεινε εκεί έναν χρόνο προτού βγει μισότυφλος. Άλλος διάσημος "φιλοξενούμενος" αυτής της φυλακής κατά τον 19ο αιώνα ήταν ο Μαρίνος Αντύπας, ο οποίος στις 10 Μαρτίου 1898 μπήκε εκεί και έμεινε σε απομόνωση επί οχτώ σχεδόν μήνες.

Εκτός από ποινικούς κρατούμενους και αρχής γενομένης επί δικτατορίας Παγκάλου (1925), η φυλακή της Αίγινας φιλοξενεί κομμουνιστές, πρωτοπόρους αγωνιστές, συνδικαλιστές και εν γένει πολιτικούς κρατούμενους που τα εκάστοτε καθεστώτα θεωρούν επικίνδυνους για την ύπαρξή τους. Ανάμεσα σε όσους πέρασαν από τα μπουντρούμια της εκείνη την εποχή ήσαν και οι Μάρκος Βαφειάδης, Βάσος Γεωργίου, Αποστόλης Γκρόζος, Θανάσης Κλάρας (ο κατοπινός Άρης Βελουχιώτης), Κώστας Λουλές, Βασίλης Μπαρτζώτας, Νίκος Μπελογιάννης, Αχιλλέας Μπλάνας κλπ., οι περισσότεροι καταδικασμένοι με τον πρόστυχο νόμο Βενιζέλου για το "ιδιώνυμο". Λόγω συμμετοχής τους στο κίνημα του 1935, κρατήθηκαν εκεί ο Στέφανος Σαράφης, ο Λεωνίδας Σπαής, οι αδελφοί Τσιγάντε κλπ. Στην διάρκεια του εμφυλίου αλλά και μετά την λήξη του, την γλύκα τής φυλακής αυτής γεύτηκαν, ανάμεσα σε χιλιάδες άλλους και οι Αντώνης Αμπατιέλος, Μανώλης Γλέζος, Δημήτρης "Νικηφόρος" Δημητρίου, Τάσος Δήμου, Μπάμπης Δρακόπουλος, Νίκος Καλούδης, Νίκανδρος Κεπέσης, Λεωνίδας Κύρκος, Γιώργος Μπελαβίλας, Τάκης Μπενάς, Στέφανος Παπαναστασίου, Γρηγόρης Φαράκος, Κώστας Φιλίνης, Χαρίλαος Φλωράκης κλπ. Τέλος, στα χρόνια της απριλιανής δικτατορίας φυλακίστηκαν εκεί πολλοί αντιχουντικοί, άσχετα αν ήσαν κομμουνιστές ή όχι. Ανάμεσά τους και οι Λευτέρης Βερυβάκης, Στάθης Γιώτας, Νίκος Ζαμπέλης, Παύλος Ζάννας, Φοίβος Ιωαννίδης, Γιάννης Κλωνιζάκης, Νίκος Λεκανίδης, Στέλιος Νέστωρ, Αλέκος Παναγούλης, Σπύρος Πλασκοβίτης κλπ (*). Η φυλακή καταργήθηκε το 1985, με προεδρικό διάταγμα και αργότερα το κτήριο παραχωρήθηκε από τον Δήμο στο υπουργείο πολιτισμού για να γίνει μουσείο.

Το κτήριο των πρώην φυλακών της Αίγινας σήμερα. Οι εργασίες αποκατάστασης
και μετατροπής του σε μουσείο άρχισαν το 1989 και συνεχίζονται ακόμη...

Πάμε, όμως, πίσω στο 1934. Στην φυλακή που χωράει 440 κρατούμενους, στοιβάζονται πάνω από εξακόσια άτομα, 86 των οποίων είναι κομμουνιστές, οι οποίοι διαμένουν στα κελλιά 1-10 της Γ' πτέρυγας. Παρά τον κίνδυνο συνωμοσίας, η διοίκηση προτιμάει να τους έχει συγκεντρωμένους διότι, αν τους διασκόρπιζε, η διαφώτιση και ο προσηλυτισμός θα πήγαιναν στεφάνι (**). Ε, όπως και να το κάνουμε, δεν είναι σωστό να βγαίνει από την φυλακή ως κομμουνιστής κάποιος που δεν ήταν κομμουνιστής όταν μπήκε!

Η ιδέα της απόδρασης γεννήθηκε από την διαπίστωση ότι ο εξωτερικός τοίχος των κελλιών έχει πάχος ένα μέτρο, πράγμα που σημαίνει ότι μπορεί να ανοιχτεί πηγάδι μέσα του, από πάνω ίσαμε τα θεμέλια. Από κει και πέρα, αρκεί ένα λαγούμι ανοιγμένο σε μαλακό χώμα μέχρι το περιβολάκι που βρίσκεται λίγο πιο πέρα. Η ιδέα συζητιέται με το κόμμα, η βοήθεια του οποίου είναι απαραίτητη για να μπορέσουν να φύγουν οι δραπέτες από το νησί. Το κόμμα συμφωνεί και αναθέτει την οργάνωση της ομάδας στήριξης στον Θανάση Κλάρα, ο οποίος είχε κάνει ενάμισυ μήνα σ' αυτή την φυλακή το 1929, για παράβαση του "ιδιώνυμου".

Το σχέδιο μπαίνει σε εφαρμογή. Το πηγάδι θα ανοιχτεί στο κελλί 7, το οποίο βρίσκεται πιο κοντά από όλα στο περιβολάκι. Η είσοδός του θα ανοιχτεί στο περβάζι του παραθύρου, το οποίο καλύπτεται με χοντρό ξύλο. Το ξύλο αφαιρείται για να γίνεται η δουλειά και επανατοποθετείται όταν έρχεται η ώρα της επιθεώρησης από τους φύλακες. Το σκάψιμο γίνεται με την βοήθεια ενός σίδερου από ένα χαλασμένο κρεββάτι. Το πρόβλημα εναπόθεσης των υλικών λύνεται εύκολα: χώματα και πέτρες από το σκάψιμο κρύβονται στο... ταβάνι! Πώς; Απλό:

Οι κρατούμενοι ανοίγουν μια τρύπα στο ταβάνι. Μεταξύ ταβανιού και κεραμοσκεπής υπάρχει κενός χώρος, στον οποίο ανεβάζουν τα υλικά με αυτοσχέδιο ζεμπίλι και τα σκορπίζουν σε ολόκληρο το ταβάνι των δέκα κελλιών. Ίδιες τρύπες ανοίγονται σε όλα τα κελλιά, ώστε όλοι να μπορούν να έρχονται στο κελλί 7 και να βοηθούν στο σκάψιμο. Ένα σκάψιμο που, όσο προχωράει, τόσο πιο δύσκολο γίνεται λόγω έλλειψης καθαρού αέρα. Κανείς δεν μπορεί να δουλέψει μέσα στο πηγάδι ή στο λαγούμι πάνω από δέκα λεπτά. Ο φωτισμός δεν είναι πρόβλημα: λύνεται με αυτοσχέδια λαδολύχναρα. Όσο για τις τρύπες στα ταβάνια, μπαλώνονται με ασβεστωμένα σανίδια και γίνονται αόρατες για τα μάτια των βαριεστημένων φυλάκων.

Την Δευτέρα 7 Μαΐου όλα είναι έτοιμα. Το ποιοι θα φύγουν έχει αποφασιστεί με βάση την ποινή του καθενός και τις ανάγκες του κόμματος για δουλειά: από το κελλί 7 θα φύγουν ο Νίκος Βαβούδης, ο Βαγγέλης Θωμάζης και ο Αποστόλης Κλειδωνάρης, από το κελλί 6 θα φύγουν οι γνωστοί μας από την υπόθεση Μπεζεντάκου Αβραάμ Δερβίσογλου, Μόσχος Δουλγέρης και Κώστας Σαρίκας κι από το κελλί 1 θα φύγουν ο Δημήτρης Σακαρέλλος και ο Ζαννής Φλωράκος.

Λίγο μετά τα μεσάνυχτα αρχίζει η έξοδος. Όλα κυλούν σύμφωνα με το σχέδιο. Οι οκτώ κατεβαίνουν στο πηγάδι και μέσα από ένα λαγούμι 24 μέτρων βγαίνουν στο περιβολάκι και κρύβονται στο διπλανό δασάκι. Εκεί κάθονται να πάρουν ανάσα, να καπνίσουν ένα τσιγάρο και να καρφώσουν στο κορμό ενός δέντρου ένα μήνυμα προς εκείνους που θα τους έψαχναν σε λίγες ώρες: "Είμαστε ασύλληπτα πουλιά και όπως εφύγαμε εμείς έτσι θα φύγουν και οι άλλοι". Κατεβαίνουν στην παραλία, όπου ξέρουν πώς αφήνει την βάρκα του ένας ψαράς και με αυτοσχέδια κουπιά βγαίνουν στην νησίδα Μονή, τρία μίλια πιο πέρα. Εκεί τους περιμένει μια βενζινάκατος με τον Κλάρα. Πριν χαράξει η μέρα, έχουν πατήσει στην αττική γη και έχουν εξαφανιστεί.

Πίσω στην φυλακή, έρχεται η ώρα του πρωινού προσκλητηρίου. Οι φύλακες φωνάζουν τα ονόματα των κρατουμένων κι εκείνοι απαντούν με ένα "παρών". Ως και οι οκτώ απόντες απαντούν! Όλα καλά και στο βιβλίο συμβάντων ο αρχιφύλακας βεβαιώνει ότι "εύρομεν τους κρατουμένους άπαντας καλώς έχοντας και παρόντας". Μέχρι που, κατά τις 10 πια, ένας φύλακας βλέπει τον Σακαρέλλο να κοιμάται του καλού καιρού. Του τραβάει την κουβέρτα αλλά αντί για ανθρώπινο κορμί βλέπει κάτι ξύλα και κάτι ρούχα. Αμέσως σημαίνει συναγερμό και γίνεται καταμέτρηση των κρατουμένων. Αποτέλεσμα: οκτώ κομμουνιστές λείπουν και άλλοι 78 είναι σκασμένοι στα γέλια.

Οι φύλακες ψάχνουν απεγνωσμένα να βρουν τον τρόπο διαφυγής των δραπετών. Κάνουν το κτήριο φύλλο και φτερό αλλά δεν σηκώνουν ποτέ το ξύλο από το περβάζι τού κελλιού 7. Ψάχνουν επί ώρες και κοντεύουν να τρελλαθούν, ώσπου το απόγευμα δέχονται την επίσκεψη του αγρότη από δίπλα, ο οποίος τους ενημερώνει ότι βρήκε στο περιβόλι του μια τρύπα και δίπλα της ένα αμπέχωνο. Τρέχουν, βρίσκουν την τρύπα, βλέπουν τα αποτσίγαρα, διαβάζουν το ραβασάκι και κάποιος απ' αυτούς διατάσσεται να πάρει το λαγούμι ανάποδα. Επί τέλους, καταφέρνουν να λύσουν το μυστήριο.

Η είδηση της απόδρασης στο πρωτοσέλιδο του Ριζοσπάστη τής 10/5/1934

Το κυνηγητό που εξαπέλυσαν οι αρχές για να βρουν τους δραπέτες δεν έφερε αποτέλεσμα. Το μόνο που "ανακάλυψαν", όπως ακριβώς και στην περίπτωση Μπεζεντάκου, είναι η εμπλοκή ενός άλλου σοβιετικού πλοίου στην απόδραση. Τότε ήταν το "Ίλιτς", που μετέφερε τον Μπεζεντάκο στην Ισπανία. Τώρα ήταν το "Ναβαρασίσκυ", που πήρε τους οκτώ και τους πήγε στο Πορτ-Σάιντ. Λογικό. Αφού δεν μπορούμε να τους βρούμε, ας πούμε ότι τους βόηθησαν οι κακοί σοβιετικοί.

Η πρωτοφανής απόδραση δεν άργησε να γίνει θρύλος και τραγούδι στα χείλη των κομμουνιστών. Μα πάνω απ' όλα, έγινε οδηγός για μια ακόμη πιο εντυπωσιακή απόδραση που θα γινόταν 21 χρόνια αργότερα από μια άλλη φυλακή, στα Βούρλα του Πειραιά...


-----------------------------------------
(*) Όλα τα ονόματα παρατίθενται με απόλυτη αλφαβητική σειρά. Οι Νίκος Ζαμπέλης ("Νικηφόρος") και Νίκος Λεκανίδης ("Λευκός") ήσαν οι συνεργάτες τού Αλέκου Παναγούλη στην απόπειρα κατά του δικτάτορα Παπαδόπουλου (13/8/1968). Μέλη της οργάνωσής τους ήσαν και οι Βερυβάκης, Γιώτας, Κλωνιζάκης κ.α. Στις 6 Ιουνίου 1971, ο Ζαμπέλης απέδρασε κόβοντας τα κάγκελα με σιδεροπριονάκια που του τα έφερναν μέσα σε οδοντόκρεμες.

(**) Βεβαίως, η διαφώτιση μέσα στην φυλακή απαγορεύεται αλλά οι κομμουνιστές δουλεύουν με το σύστημα "αλατιέρα": βολτάρουν στο προαύλιο ανά τριάδες, με τον κομμουνιστή-διαφωτιστή στην μέση, ώστε αυτός να μιλάει χαμηλόφωνα και οι άλλοι δυο να τον ακούνε, δίχως να δίνουν στόχο.